2-11 فواید انطباق پذیری ساختمان ها17
فصل سوم: معرفی آب انبارهای شهر لار20
3-1تعریف آب انبار21
3-2پیشینه ساخت آب انبارها22
3-3معرفی آب انبارهای شهر لار23
3-3-1 ویژگی های معماری و ساختاری آب انبارهای شهر لار24
3-3-1-1مصالح به کار رفته در ساخت آب انبارها24
3-3-1-2عناصر تشکیل دهنده آب انبار25
3-3-2بررسی سازه آب انبارها29
3-3-3نکات فنی و اجرایی در ساخت آب انبارها33
3-3-4شیوه ی توزیع آب در سطح شهر35
3-3-5تصفیه آب و تامین بهداشت آب انبارها35
3-3-6نگهداری و مرمت آب انبار36
3-4گونه شناسی آب انبارهای شهر لار37
3-5آب انبار در سفرنامه ها45
3-6تاثیرات اجتماعی آب انبارها بر ساکنان محله47
3-6-1اشعار محلی درمورد آب انبارها48
3-7وضعیت کنونی آب انبارهای شهر لار50
3-8جمع بندی51
فصل چهارم: شناسایی آبانبارها در سایر شهرهای ایران و کشورهای دنیا54
4-1آب انبارها در سایر شهرهای کشور55
4-1-1آب انبارهای شهرهای مرکزی ایران55
4-1-2آب انبارهای شهرهای جنوبی ایران59
4-1-3آب انبارهای شهرهای شمال شرقی61
4-1-4آب انبارهای شهرهای غربی61
4-1-5جمع بندی62
4-2آب انبارها در سایر کشورهای دنیا63
4-2-1آب انبارها در کشورهای آسیایی63
4-2-2آب انبار در کشورهای غربی68
4-2-3جمع بندی71
4-3مقایسه تطبیقی آب انبارهای شهر لار و یزد72
4-3-1معرفی آب انبارهای شهر یزد72
4-3-2معرفی آب انبارهای شهر لار76
4-3-3بررسی ویژگیهای آب انبارهای شهر لار و شهر یزد81
4-3-3-1تحلیل و مقایسه تطبیقی ویژگی های ساختاری و اجرایی81
4-3-3-2 تحلیل و مقایسه تطبیقی ویژگی های هندسی85
4-3-3-3تحلیل و مقایسه تطبیقی تدابیر زیست – اقلیمی به کار رفته در آب انبارها87
4-3-3-4 تحلیل و مقایسه تطبیقی ویژگیهای اجتماعی91
4-4جمع بندی مطالب فصلهای دوم، سوم و چهارم93
فصل پنجم: ارائه طرحهای پیشنهادی جهت مرمت، احیا و باززنده سازی آبانبارهای شهر لار……….103
5-1 مقدمه ………………………………………………………………………………………………104
5-2مرمت، احیا و باززنده سازی آب انبارهای شهر لار104
5-2-1حفظ آب انبارها به عنوان مخازن تامین آب106
5-2-2باززنده سازی آب انبارها و انطباق دادن آنها با کاربری های جدید110
5-3ارائه پیشنهاد برای هریک از آب انبارهای شهر لار117
فصل ششم: بررسی نمونه های موردیError! Bookmark not defined.
6-1 مقدمه ………………………………………………………………………………………………104
6-2معرفی نمونه هایی از احیاء و بازسازی آب انبارها125
6-2-1حفظ و احیای آب انبارهای شهر کاشان125
6-2-2بازسازی مخزن زیرزمینی مروگال128
6-3معرفی نمونه هایی از باززنده سازی و تغییر کاربری آب انبارها129
6-3-1موزه سازه های آبی فارس در شیراز130
6-3-2آب انبار قوام بوشهر132
6-3-3آب انبار شاد قلی خان قم132
6-3-4آب انبار بلور تفرش133
6-3-5آب انبار گنجعلی خان کرمان134
6-3-6آب انبار وکیل آباد134
6-3-7تبدیل آبانبار امیر چخماق(ستی فاطمه) یزد به زورخانه134
فصل هفتم: انتخاب سایت و تحلیل وضع موجود…………………………………………………………136
7-1انتخاب سایت137
7-2معرفی سایت137
7-3تحلیل سایت139
7-3-1تحلیل اجتماعی139
7-3-2تحلیل اقتصادی141
7-3-3تحلیل زیست محیطی141
7-3-4پتانسیلهای موجود در سایت144
7-3-5تدوین جدول SWOT145
7-4تدوین برنامه فیزیکی146
فصل هشتم: ارائه طرح باززنده سازی آبدانبارهای خواجه کریمی، حاج غلامرضا و پسی150
8-1روش انتخابی جهت طراحی ساختاری جدید در محیط تاریخی151
8-2استراتژی های طراحی151
8-3راهکارهای طراحی152
8-4از ایده تا طرح(روند شکل گیری طرح)153
8-5ارائه طرح ها159
8-6جزئیات اجرایی باززنده سازی برکه پسی162
8-7تصاویر سه بعدی مجموعه164
نتیجه گیری…165
پیشنهادهایی جهت پژوهش های آینده165
پیوست یک…..166
پیوست دو…….215
منابع…………….218
فهرست جداول
جدول شماره یک: مقایسه ی آب انبارهای شهر لار و یزد92
جدول شماره2: مقایسه شکل کلی آب انبارها بر اساس دوره ساخت آب انبار و شکل پشت بند96
جدول شماره3: مقایسه دهانه آب انبارها بر اساس دوره ساخت آب انبار و شکل دهانه96
جدول شماره4: مقایسه میلک آب انبارها بر اساس دوره ساخت آب انبار و شکل میلک97
جدول شماره5: ویژگی های شیمیایی آب مخازن آب انبارهای شهر لار106
جدول شماره6: پیشنهادهایی جهت تخریب، احیا و باززنده سازی آب انبارهای شهر لار118
جدول شماره7: میانگین های اقلیمی ایستگاه هواشناسی سینوپتیک لار142
جدول شماره8: جدول نوسان سالانه دمای هوا در شهر لار142
جدول شماره9 : پتانسیل های سایت144
جدول شماره10: سوآت145
جدول شماره 11: برنامه فیزیکی عرصه فرهنگی147
جدول شماره 12: برنامه فیزیکی عرصه تفریحی148
جدول شماره 13: برنامه فیزیکی عرصه اقامتی149
جدول شماره 14: برنامه فیزیکی عرصه ورزشی149
جدول شماره 15: برنامه فیزیکی عرصه خدماتی149
فهرست تصاویر
تصویر شماره1 : میزان مداخله در ساختمان10
نمودار شماره1 : مدیریت عملکرد13
تصویر شماره2: چاه های لافت22
تصویر شماره3: اجزای یک آب انبار با پلکان و پاشیر25
تصویر شماره4: دهنشیر آب انبار معتمد ………………………………………………………………………………………27
تصویر شماره5: آب انبار معتمد، تنها آبانبار دارای بادگیر شهر لار27
تصویر شماره6: دهانه ورودی غربی آب انبار عباسپور27
تصویر شماره7: آبرو آب انبار شش فخ28
تصویر شماره8: علمک آب انباری در لار28
تصویر شماره9: علمک آب انبار عباسپور لار28
تصویر شماره10: کتیبه سردر آب انبار قنبر بیگی(29
تصویر شماره11: روزن واقع بر گنبد آب انبارمدرسه29
تصویر شماره12: جزئیات اجرایی جداره و کف مخزن در آب انبارهای شهر لار34
تصویر شماره13: شیوه ی توزیع آب در سطح شهر لار35
تصویر شماره14: نمونه ای از کانال بندی و تقسیم آب در شهر لار35
تصویر شماره 15: عملیات لایروبی آب انبار شغال37
تصویر شماره 16: آب انبار خانگی آقای کامجو38

تصویر شماره17: انواع پوشش مخزن آب انبار41
تصویر شماره18: شکل های مختلف مخزن آب انبار41
تصویر شماره19 : آب انبارهای با گنبد کوتاه44
تصویر شماره 20: آب انبارهای با گنبد بلند44
تصویر شماره 21: نمونه ای از ساخت آب انبار در زیر فضای مسجد57
تصویر شماره22: سردر آب انباری در شهر نراق58
تصویر شماره 23: آب انبار زین آباد یزد59
تصویر شماره24 : پلکان آب انبار شش بادگیری یزد59
تصویر شماره25 : نمونه ای از آب انبارهای شهراوز 60
تصویر شماره26 : پلان و مقطع آب انبار آقاجانی در شیراز 60
تصویر شماره27 : آب انباری در استان هرمزگان61
تصویر شماره28: مخزن آب انبار مسجد جامع قزوین62
تصویر شماره 29: تصاویر و مقطع آب انبارچهارسوق در افغانستان 64
تصویر شماره 30: تصاویر، پلان و مقطع آب انبار ملک در افغانستان65
تصویر شماره 31 : نمونه ی چند آب انبار در ازبکستان……………………………………………………………………65
تصویر شماره 32: مخزن آب انبار یارباتان سرای ترکیه66
تصویر شماره 33: تصویر آبانبارهای با مخزن دایره و مستطیلی در ترکیه67
تصویر شماره 34: آب انباری در منطقه ال جبین یمن67
تصویر شماره 35: بزرگترین آب انبار جهان در هند67
تصویر شماره 36: نمونه های مختلف آب انبار خانگی در تگزاس68
تصویر شماره37 : آب انبار خانگی در کارائیب69
تصویر شماره 38: آب انباری واقع در سن جوان70
تصویر شماره 39 : آب انباری در اورشلیم71
تصویر شماره 40 : آب انبار شش بادگیری در یزد73
تصویر شماره41 : عناصر تشکیل دهنده آبانبار در شهر یزد……………………………………………………………74
تصویر شماره42: نمونه ای از آب انبارهای شهر لار76
تصویر شماره 43: پلان و مقطع آب انبار چهاربرکه قیصریه به همراه مسجد روی آن77
تصویر شماره44: فرم کلی آب انبارهای شهر لار79
تصویر شماره45: مقایسه حجم کلی آب انبارهای دایره ای یزد و لار…………………………………………………79
تصویر شماره46: عناصر تشکیل دهنده آب انبار در شهر لار79
تصویر شماره 47: پایداری سازه گنبدی آب انبار83
تصویر شماره48: نحوه پوشش آب انبارهای شهر لار83
تصویر شماره 49: نحوه پوشش راه پله و پاشیر در شهر لار 84
تصویر شماره50: نحوه انتقال نیرو در آب انبارهای دو شهر لار و یزد………………………………………………..84
تصویر شماره51 : مقایسه شکل آب انبارهای یزد و لار……………………………………………………………………85
تصویر شماره 52: چگونگی ارتباط پلکان، پاشیر و فضاهای کاربردی در یزد87

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

تصویر شماره53: هندسه در آب انبارها89
تصویر شماره 54: مقایسه نحوه تهویه در آب انبارهای دو شهر لار و یزد89
تصویر شماره55: پراکندگی آب انبارها بر اساس دوره ساخت99
تصویر شماره56: پراکندگی آب انبارهای مستطیلی و صلیبی99
تصویر شماره57: طرح پیشنهادی جهت تغییر کاربری آب انبار به زورخانه117
تصویر شماره58: عملیات بازسازی گنبد مورگال128
تصویر شماره 59: تغییر کاربری آب انباری در ترکیه به نمایشگاه آثار هنری129
تصویر شماره60: استفاده از مخازن آبی زیر کلیساها به عنوان رستوران130
تصویر شماره61: استفاده از آب انبار مستطیلی به عنوان بخشی از رستوران130
تصویر شماره62: موزه آبی شیراز131
تصویر شماره63 : آب انبار قوام بوشهر132
تصویر شماره64 : آب انبار شادقلی خان در قم133
تصویر شماره 65: آب انبار بلور تفرش133
تصویر شماره66: نمونه هایی از تبدیل آب انبار به زورخانه در یزد135
تصویر شماره67: موقعیت محله کهویه در شهر لار137
تصویر شماره68: موقعیت پنج آب انبار انتخابی در سایت138
تصویر شماره69: دید و منظر به نقاط مختلف سایت139
تصویر شماره70: دسترسی ها به سایت140
تصویر شماره71: کاربری های همجوار با سایت مورد نظر140
تصویر شماره72: موقعیت و زاویه تابش نور خورشید در شهر لار142
تصویر شماره73: موقعیت و زاویه تابش نور خورشید نسبت به سایت انتخابی142
تصویر شماره74: نمودار گلباد شهر لار……………………………………………………………………………………….143
تصویر شماره 75: جهت باد مطلوب در سایت انتخابی143
تصویر شماره76: جانمایی عرصه ها در سایت155
تصویر شماره77: موقعیت آبراه ها، بافت سبز و گذرهای محله در سایت155
تصویر شماره78: طرح اولیه ارائه شده با توجه به مکانیابی عرصه ها156
تصویر شماره79: طرح ارائه شده با تاکید بر مسیرها و گذرهای سایه دار…………………………………………157
تصویر شماره80: تصویر سه بعدی مجموعه در مراحل اولیه طراحی157
تصویر شماره81: طراحی سایه بانها با تاکید بر سایه اندازی مناسب158
تصویر شماره82: ایده های اولیه در طراحی نما 158
تصویر شماره83: جانمایی عرصه ها در طرح نهایی159
تصویر شماره84: پلان کلی مجموعه 159
تصویر شماره85: پلان مجموعه رستوران، کافی شاپ و فست فود 160
تصویر شماره86: پلان طبقه همکف مجموعه اقامتی160
تصویر شماره87: پلان طبقه اول مجموعه اقامتی161
تصویر شماره88: پلان مجموعه فرهنگی آموزشی161
تصویر شماره89: مقطع کلی از مجموعه……………………………………………………………………………………..162
تصویر شماره90: پلان و تصاویر آب انبار پسی162
تصویر شماره91: مقاطع و جزئیات اجرایی جهت باززنده سازی آب انبار پسی163
تصویر شماره92: تصاویر سه بعدی از مجموعه164
فصل اول: مقدمه
مقدمه و طرح موضوع
آب مایهی حیات است و همواره تامین آب جهت رفع نیازهای روزمره از مهمترین دغدغههای انسان بودهاست. در مناطق گرم و خشک همچون مناطق کویری و جنوبی کشور این موضوع از اهمیت بیشتری برخوردار بودهاست. مردمان گذشته با درایت و تجربه خویش راه حلی مناسب برای این مشکل یافته، و با ساخت آبانبارها توانسته بودند شرایط زندگی در این مناطق را برای خویش فراهم آورند. امروزه در بسیاری از شهرهای ایران آبانبارهایی از گذشته باقی ماندهاست، اما نکته جالب توجه این است که این بناها در هر منطقه با تمام امکانات و محدودیتهای محیطی و طبیعی بستر خود هماهنگ شده و به نوعی به بهترین شکل ممکن، بومی سازی شدهاند. هرچند در سالهای اخیر به واسطهی تامین آب شهرها از طریق سیستم لوله کشی، نقش آبانبارها کمرنگ گشتهاست، اما نباید فراموش کرد که حجم آب ذخیره شده در مخازن آنها جهت تامین آب مورد نیاز ساکنین یک شهر به مدت زمان حداقل یک سال کافی میباشد، بنابراین این مخازن تاریخی بهترین منابع تامین آب در مواقع بحرانی و جنگها میباشند. علاوه بر آن آبانبارها دارای ویژگیهای معماری و ساختاری منحصر به فردی میباشند که جای دارد با شناسایی آنها و به کاربردنشان در طراحیهای آینده خود، گامی در جهت پیشرفت معماری بومی برداریم.

طرح مسئله و ضرورت تحقیق
آبانبارها در سالهای نه چندان دور یکی از عناصر حیاتی شهرها و شکل دهندهی گذرها و محلات در مناطق گرم و خشک بودهاند، اما امروزه با تامین آب مورد نیاز مردم توسط سیستم لولهکشی شهری، این بناها اندک اندک به دست فراموشی سپرده شدهاند. با فراموشی آنها حاصل قرنها تجربه و مهارت در زمینه معماری بومی و تعامل با طبیعیت نیز به فراموشی سپرده شدهاست. آبانبارها نه تنها در حوزههای معماری و سازه بلکه در حوزهی اجتماعی و برقراری تعاملات میان ساکنان یک محله نیز بسیار موفق بودهاند. شاید امروزه امکان استفاده از آبانبارها با کاربریهای گذشتشان وجود نداشته باشد، اما فنونی در ساخت آنها نهفتهاست که با بهرهگیری از آنها در معماری امروز میتوان به طراحی بناهای با درجه آسایش بالاتر در حین سازگاری بیشتر با محیط پرداخت. علاوه بر موارد فوق پس از شناخت دقیق وضع موجود آبانبارها و نقاط قوت و ضعفشان میتوان در جهت مرمت، احیا، بهسازی و باززندهسازی آنها اقدام نمود.
علاوه بر موارد فوق، آبانبار دارای شاخص و ابعاد فرهنگی و اجتماعی میباشد و به عنوان یک ساختار شهری که از گذشته به جا مانده است، تجربه گران سنگی از هنر ایرانی و ارزشهای اعتقادی است که میتوان از آن به عنوان یک سرمایه فرهنگی و ملی استفاده نمود. به عبارت دیگر علاوه بر نکات فنی و اجرایی منحصر به فرد، آبانبارها به واسطهی موقعیت و عملکردشان، شکل دهندهی رفتارهای اجتماعی ویژهای در سطح محلات و مکانهای عمومی بودهاند. رفتارهایی که امروزه در معماری پایدار به دنبال دستیابی به اصول آنها و تلاش هرچه بیشتر در جهت وارد نمودنشان به فضاهای معماری میباشیم. به بیان دیگر برای پایداری اجتماعی سکونتگاههای کنونی ما ضروری است تا نظام و فرهنگ حاکم بر معماری و محلات گذشته، که محصول تعامل انسان با محیط انسان ساخت بوده است، حفظ و بازشناسی شود. زیرا در رابطهای دوطرفه، محیط کالبدی به رفتار انسان شکل میدهد و هرنوع عمل و رفتار انسانی، محیط کالبدی مناسب خود را میطلبد.
نتایج این پژوهش به ما کمک میکند تا اصول بومی سازی این بنا را در گذشته استخراج نماییم و در معماری امروز به کار بندیم. همانگونه که میدانیم، بومی سازی بناها بهترین راه دستیابی به اهداف توسعه پایدار است. علاوه بر موارد فوق، آبانبارها تنها منابع تامین کننده آب یک شهر، گاهی برای مدت چند سال بودهاند، بنابراین با شناخت بهتر میتوان به بهرهگیری از اصول مثبت آنها و برطرف کردن نکات منفیشان در ذخیره سازی و تامین آب شهرها و روستاهای امروزی پرداخت. در صورتی که این شیوه ذخیره و بهرهبرداری از آب رایج شود، به میزان قابل توجهی در مصرف این ماده حیاتی صرفه جویی میگردد. صرفه جویی در مصرف آب در دنیای امروز از اهمیت بسیاری برخوردار است چه بسا قرن حاضر را قرن جنگ بر سر آب دانستهاند.

هدف تحقیق
هدف از این پژوهش ارائهی طرحهایی جهت احیا و باززندهسازی آبانبارهای شهر لار بارویکرد بازگرداندن این بناهای تاریخی به بافت شهری میباشد. برای دستیابی به این امر ابتدا باید به شناسایی دقیق آبانبارها در نگاه کلی و شناسایی آبانبارهای شهر لار در نگاهی جزئیتر پرداخته و سپس با توجه به اطلاعات جمع آوری شده، راهکارهایی جهت احیا، مرمت و باززندهسازی آنها ارائه نمود. این پژوهش شامل آبانبارهای شهری و مقایسه بین آنهاست، به همین دلیل سایر گونههای آبانبارهای روستایی، بین راهی، کشاوزی و بیابانی را در برنمیگیرد. جهت احیا و مرمت آبانبارها باید طرحی ارائه داد که آنها را به عنوان عنصر شهری باقی مانده از گذشته که تلفیقی از هنر ایرانی و ارزش اعتقادی و شیعی میباشند، در تاریخ حفظ کند و موجب گردد به عنوان یک سرمایه ملی از آنها استفاده شود.

سوال تحقیق
سوالات بسیاری در مورد آبانبارها مطرح میباشد. این سوالات را میتوان به دو دستهی کلی تقسیم نمود. دسته اول سوالاتی هستند که در زمینه مسائل تاریخی مطرح میشوند، از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره نمود: آبانبارها از چه زمانی در شهر لار ساخته شدهاند؟ ویژگی و نحوه پراکنش آنها بر چه اساسی تعیین میگردیدهاست؟ مکانیابی آنها بر چه اساسی بودهاست؟ اندازه قطر، عمق مخزن و ارتفاع گنبد بر چه اساسی تعیین میشده است؟ اصول سازهای به کار رفته در ساخت آنها چه میباشد؟ انتخاب نوع آبانبار بر چه اساسی صورت میگرفتهاست؟ تاثیر آنها بر بافت شهری و فضاهای همجوار چگونه بوده است؟ آبانبارها چه تاثیری بر رفتارهای اجتماعی مردم آن دوره داشتهاند؟ تامین آب از طریق احداث بناهای معماری در سایر مناطق کم آب جهان در گذشته به چه صورت بودهاست؟
دسته دوم مسائلی هستندکه به باززندهسازی و استفاده مجدد آبانبارها توجه دارد، در این زمینه میتوان به سوالات زیر اشاره نمود: امروزه چگونه میتوان به این بناها که زمانی حیات مردم یک شهر بدانها وابسته بودهاست، زندگی دوباره بخشید و به چرخهی فعالیتهای یک شهر وارد نمود؟ آیا آبانبارها با حفظ همین کاربری موجود قادر به ادامه حیات در بافت شهری میباشند؟ آیا باززندهسازی آنها توجیه اقتصادی دارد؟ چه رویکردهایی در باززنده سازی آبانبارها وجود دارد؟ این رویکردها در معماری آبانبارها چه تاثیری دارند و چگونه طراحیهای ما را تحت تاثیر قرار میدهند؟ جهت اجرای این راهکارها و باززندهسازی آبانبارها، چه اقداماتی باید صورت گیرد؟ چه کاربریهایی را میتوان برای ماندگاری این گونه بناها جایگزین کاربری گذشته نمود؟

پیشینه تحقیق و چارچوب نظری
با اهمیت یافتن مسائل مربوط به کاهش مصرف منابع تجدید ناپذیر و به دنبال آن صرفه جویی در مصارف انرژی و هزینههای اقتصادی، توجه به نحوه جمع آوری، ذخیره و بهرهگیری از آب نیز در دنیا اهمیت یافته است. از گذشتههای دور در مناطق گرم و خشک ایران بناهای معماری به نام آبانبارها، با همین هدف ساخته شدهاند که کمتر به پژوهش مدون در مورد آنها پرداخته شده است. تاکنون مطالب بسیاری در مورد آبانبارها به رشته تحریر در آمده است، اما تقریبا تمام آنها نوشتاری توصیفی بر وضع موجود آبانبارها میباشند. در سفرنامهها نیز چندان به توصیفات دقیق درمورد آنها پرداخته نشدهاست. کتاب “دفتری از معماری کویر، سیری در معماری آبانبارهای یزد” که تالیف دکتر معماریان میباشد، اولین کتابی است که به طور علمی به مسئله آبانبارها پرداخته است. دکتر معماریان در این کتاب به معرفی کلی و گونه شناسی آبانبارها پرداخته است. پس از آن سایر نویسندگان سعی نمودهاند آبانبارهای منطقه خود را در قالب گونهبندی ارائه شده توسط دکتر معماریان، دستهبندی نمایند. همانند آنچه توسط دکتر محسن نیازی درمورد آبانبارهای کاشان و توسط علی کاظمی و همکاران درمورد آبانبارهای لار صورت گرفته است. کاملترین کتابی که اخیرا در مورد آبانبارها و با رویکرد به آبانبارهای شهر یزد به رشته تحریر درآمده کتاب آبانبارهای شهر یزد، تالیف حیسن مسرت میباشد. مصیب شیرانی در پایان نامه خود تحت عنوان “بررسی پایداری سازههای بومی نگهداشت آب(آبانبارها) در منطقه لارستان(1382)”، پس از تحلیل پرسشنامههای توزیع شده در میان مردم به این نتیجه رسیدهاست که آبانبارهای این شهر باید به شیوهی سابق خود احیا و مورد استفاده مجدد قرار گیرند اما روند تخریبی و متروک شدن آبانبارها در سالهای اخیر خلاف این نتیجهگیری را ثابت میکند.
در کشورهای اروپایی و آمریکا نمونههایی از مخازن خانگی جهت ذخیره و تامین آب از قرون 19 و اوایل 20 میلادی به جای مانده است. کارکرد این مخازن تقریبا متفاوت از آبانبارهایی است که در کشورهای آسیایی به خصوص ایران وجود دارد. چراکه در ایران آبانبارها یک نمود معماری شاخص هستند که گنبدهای آنها به عنوان نشانههای شهری عمل میکنند، کارکرد آنها نیز شهری بوده و به نوعی در شکلگیری روابط اجتماعی نیز نقش داشتهاند. اما آنچه تحت عنوان مخازن آب در کشورهای غربی دیده میشود، اغلب به صورت چاهها یا حوضهای سرپوشیده در خانههای شخصی میباشند. محققان غربی در رشتههای باستان شناسی و تاریخ به مطالعاتی در مورد این مخازن پرداختهاند، آنها در مطالعات خود به بررسی گونههای مختلف این مخازن از نظر شکلی و ساختاری پرداختهاند. از آن نمونه میتوان به بررسی مخازن آب کارائیب در کنفرانس سالانهی آموزش مسکن(2010)، مقالهی چاپ شده توسط دنتون در مورد شناسایی گونههای مختلف مخازن آبی تکزاس و پایان نامه آنجلا نگوکتین(2011) در زمینهی شناسایی الگوهای تاریخی و سنتی بهرهگیری از آب در کشور سندیگو اشاره نمود. در این کشورها نیز تاکنون مطالعاتی در زمینهی باززندهسازی و احیای این مخازن و استخراج اصول و راهکارهای مرتبط با آنها صورت نگرفته است.
روش تحقیق
در این پژوهش از روش ترکیبی مطالعات کتابخانهای و میدانی بهرهگرفته شدهاست. ابتدا با مشاهده و جمعآوری اطلاعات میدانی به شناخت آبانبارها اقدام نموده، اما از آنجا که آبانبارها در طول تاریخ دستخوش تغییرات بسیار بودهاند( به ویژه در شهر لار، به سبب زلزلههای مکرر)همچنین به این دلیل که تعداد بسیاری از آنها امروزه تخریب گشتهاند، جهت کسب اطلاعات دقیقتر به مطالعه و بررسی کتب تاریخی و سفرنامهها پرداخته شدهاست. در این بین مصاحبه با افراد مسن شهر و آبانبارسازهایی که اکنون در قید حیات هستند به کسب اطلاعات، بسیار کمک نمودهاست.
به طور خلاص میتوان مراحل تحقیق را به شکل زیر بیان نمود:
مصاحبه با افراد مسن و دارای تجربه شهرستان لار و آبانبار سازان در قید حیات؛
بررسیهای میدانی و برداشت وضع موجود آبانبارها شامل ابعاد و اندازه، وضعیت سازهای و همجواریها؛
برداشت مسیرهای ورود آب به آبانبارها و در اصطلاح محلی جوغاب مربوط به هر آبانبار و پیاده کردن آنها روی نقشه؛
دستیابی به مسیرهای کنونی عبور آب و سیلابها در این شهرستان؛
مطالعهی نحوه ذخیره و تامین آب در سایر مناطق با آب و هوای مشابه در گذشته و حال؛
مشورت با متخصصین وکارشناسان ذیربط برای دریافت نظر مشورتی و اطمینان از صحت کار انجام شده واخذ راهنمایی برای اصلاحات احتمالی؛
ارائهی راهکارهای مناسب جهت باززنده سازی و یا طراحی منابع تامین و ذخیره آب با همین رویکرد در این منطقه؛

فصل دوم: تعریف باززندهسازی و ارتباط آن با معماری پایدار
مقدمه
همانگونه که در فصل اول بیان گردید، هدف از این پژوهش دستیابی به اصولی جهت ارائهی طرح باززندهسازی آبانبارهای شهر لار میباشد. در این راستا ابتدا به ارائهی تعریفی جامع از باززندهسازی پرداخته و ضوابط، معیارها، فواید و محدودیتهای آن را بیان میداریم. از دیدگاه کلی باززندهسازی عبارت است از اقدامات صورت گرفته بر روی یک بنای تاریخی که در حال حاضر متروک ماندهاست و روز به روز فرسودهتر میگردد. به عبارت دیگر در باززندهسازی با مرمت بنا و تغییر کاربری آن به یک کاربری جدید، از زوال، فرسودگی و نابودی اثر تاریخی جلوگیری میشود. آنچه در این زمینه از اهمیت بسیار برخوردار است دقت در انتخاب کاربری مناسب و ارتقاء ساختمان با نیازهای جدید در سالهای بعد از باززندهسازی میباشد. از آنجا که باززندهسازی بناهای تاریخی یکی از زیرشاخههای انطباقپذیری برای استفاده مجدد1 میباشد، جهت آشنایی با ضوابط و معیارهای تغییر کاربری و انطباق دادن بناهای تاریخی با کاربریهای جدید، همچنین جهت ارائه پیشنهاداتی مناسب برای تغییر کاربری آبانبارها، ابتدا به تعریف مقوله انطباق پذیری، ماهیت آن و ارتباطش با معماری پایدار میپردازیم.

تعریف انطباق پذیری
انطباقپذیری در حقیقت کارهای عمدهای است که برای استفاده مجدد، سازگار نمودن یا ارتقاع یک ساختمان در جهت مناسب نمودن آن برای فعالیتهای جدید صورت میپذیرد. البته ساختمانهای موجود به طور معمول بعضی شیوههای خاص را برای تغییر در استفاده پیشنهاد میدهند. واژهی انطباق پذیری علاوه بر تعریف فوق، به عملیاتی که برای سازگاری بنا جهت استفادهی افراد ناتوان و مسن صورت میگیرد نیز اطلاق میگردد.
هرچند واژههای بسیار دیگری همچون بهسازی2، نوسازی3، باززنده سازی4 و مرمت5 دارای معانی بسیار نزدیکی با انطباق پذیری ساختمان میباشند، اما هریک از واژههای فوق تنها به جنبههایی خاص اشاره دارند و بسته به تعریفشان تنها بخشی از عملیات حفظ ساختمان را در بر میگیرند. انطباق پذیری یک واژه کلی است که تمام اقدامات انجام شده برای حفظ ساختمان را در بر میگیرد.
برای مقابله با زوال و فرسودگی ساختمان، به عنوان یک فرآیند اجتناب ناپذیر، انطباق پذیری بهترین راه حل میباشد. فرسودگی اتفاقی است که همواره در طول زمان رخ میدهد، اما از طریق حفاظت و انطباق پذیری میتوان تا حدی آن را کنترل نمود. به عبارت دیگر متروک ماندن یک ساختمان موجب تخریب و زوال بیشتر آن میگردد (Douglas، 2002، ص 2).

انطباقپذیری با هدف استفاده مجدد
جهت دستیابی به پایداری محیطی، امروزه به مقوله بازیافت بعنوان طبیعت دوم جوامع مدرن نگریسته میشود. در این فرآیند ما تلاش میکنیم تا زبالهها را کاهش دهیم، مجددا استفاده کنیم و یا بازیافت نماییم. ما به دنبال زندگی جدید در هرچیز از جمله بطریها، جعبهها، لباسها، وسایل نقلیه و ساختمانها میگردیم. انطباق پذیری با هدف استفاده مجدد فرآیندی است که به موجب آن یک شیء غیرقابل استفاده و منسوخ به یک شیء که میتواند برای اهداف متفاوت قابل استفاده باشد، تبدیل میشود. این امر در مورد ساختمانها نیز صادق میباشد. انطباق پذیر نمودن یک ساختمان تاریخی باید به گونهای باشد که حداقل تاثیر را بر اهمیت تاریخی و وضع ظاهری آن داشتهباشد. توسعهدهندگان ابتدا باید درک کنند که چرا ساختمان دارای ارزشهای تاریخی است، و سپس طرح توسعهای را انتخاب کنند که با ساختمان همساز و همخوان است و به آن کاربریهای جدید میدهد. عملیات انطباقپذیری اگر در حفظ ارزشهای تاریخی یک بنا شکست بخورد، به خودی خود شکست خوردهاست. موفقترین پروژههای انطباقپذیری ساختمانهای تاریخی، آنهایی هستند که، بیشترین توجه به حفظ ارزشهای تاریخی بنا داشتهاند و لایهای جدید به بنا افزودهاند که در آینده ارزشهایی را به بنا میافزاید. گاهی اوقات، انطباق پذیری تنها راهی است که میتواند ساختار ساختمانها را برای آشکار سازی و تفسیر به طور شایسته حفظ کند، در حالی که به خودی خود کاربری بهتری را برای ساختمان تعریف مینماید. زمانی که یک ساختمان با عملکرد اصلی خود نمیتواند زمان زیادی دوام آورد، تنها راه حفظ ارزشهای تاریخی این بنا، ارائهی یک کاربری جدید به آن، از طریق انطباقپذیری میباشد. جهت حصول اطمینان از حداقل تاثیر بر ارزشهای تاریخی بنا، کشورهای مختلف قوانین متفاوتی را وضع نمودهاند. از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره نمود:
– تا آنجا که ممکن است باید نمای ساختمان به شکل اصلی خود حفظ شود.
– عملیات جدید به جای آنکه یک تقلید ضعیف از سبک تاریخی بنا باشد، باید به عنوان یک فعالیت معاصر قابل تشخیص باشد.
– کاربری جدیدی که برای ساختمان تعریف میشود باید بیشترین سازگاری را با کاربری قبلی آن داشتهباشد(Adaptive reuse، 2010، ص1).
محدوده اختیارات در انطباق پذیری
محدوده عملیات انطباق پذیری، بسیار گسترده است و بستگی به وسعت و هدف مورد انتظار برای ساختمان دارد. همانگونه که در شکل نشان داده شدهاست، فعالیتهای انطباق پذیری میتوانند از یک فعالیت اصولی محافظتی در یک سمت تا یک بازسازی تقریبا کامل در سمت دیگر دستهبندی شود. این دو فعالیت دو انتهای یک فرآیند صعودی میباشند(تصویر شماره1). از جمله این فعالیتها میتوان به بهسازی، باززندهسازی، بازسازی، احیا و مرمت، طراحی مجدد و مقاوم سازی اشاره نمود. تفاوت بین اشکال متنوع انطباقپذیری به وسعت، ماهیت تغییر و میزان دخالت بستگی دارد. در طول نیمه دوم قرن بیستم سازگاری ساختمانها و منطبق نمودن آنها با کاربریهای جدید، به عنوان یک پیشنهاد برای پایدار نمودن آنها، توجه زیادی را به خود جلب نموده است. فروش حجم عظیمی از خانههای مخروبه که قابل باززندهسازی بودند در سالهای بین 1960-1970، موجب گردید که قلب بسیاری از جوامع متلاشی شود و ساختمانهای با مصالح و کیفیت پایین و با طرح نامناسب جایگزین گردد. در ساخت این ساختمانها از سیستمهای ساختمانی رایج دنیا در آن زمان استفاده گردید، اما این سیستمها که متعلق به مناطق دیگر بودند، با اقلیم کشور مورد استفاده سازگاری نداشتند. به عبارت دیگر اگر سیستمی در یک محیط خوب عمل کند در میکلرو اقلیم دیگر خوب عمل نمیکند(Douglas، 2002، ص 3).

ضوابط و معیارهای انطباق پذیری
روشن است که قابلیت انطباقپذیری ساختمان، اولین گام در فعالیتهای انطباق پذیری میباشد. این موضوع تحت عنوان ظرفیت یک ساختمان برای جذب تغییرات تعریف میگردد. برای تعیین قابلیت سازگاری یک ساختمان، پنج قانون زیر وجود دارد:
قابلیت تبدیل6: مناسب بودن ساختمان برای تغییر در کاربری.
قابلیت تغییر پذیری7: قابلیت تخریب ایمن و کارآمد.
قابلیت مصالح8: مصالح و اجزای یک ساختمان فرسوده باید تا آنجا که ممکن است قابل استفاده مجدد یا بازیافت باشند.
توسعه پذیری9: توانایی توسعهی حجمی ساختمان.
انعطاف پذیری: توانایی تغییرات اندک و یا زیاد در طراحی فضایی(Douglas، 2002، ص 7).
انواع انطباق پذیری
انطباق پذیری انواع مختلفی دارد که بسته به شرایط هر ساختمان، یک یا چند مورد از آن انتخاب میگردد. در نمودار شماره 1 انواع مختلف انطباق پذیری به همراه زیرشاخههای آن نشان داده شدهاست. همان گونه که میدانیم، همواره در طول زمان نیازهای کاربران تغییر میکند، تنها از طریق مداخلاتی که ماوراء حفاظت ساختمان در آن صورت میپذیرد، میتوان کاربران را متقاعد و راضی نگهداشت. به عبارت دیگر، جهت تضمین استفاده سودمند و طولانی مدت کاربران از یک ساختمان، نیاز به انطباق پذیری میباشد. انطباق پذیری یک ساختمان با حفظ کاربری موجود به یک یا چند دلیل زیر انجام میپذیرد:
برآوردن استانداردها: گاهی عملیات انطباق پذیری با هدف تامین استانداردهای ساختمانی معاصر، به ویژه در موارد زیر، صورت میپذیرد.
تامین امکانات برای افراد ناتوان، 2- تامین ایمنی در برابر آتش، 3- عایق صدا، 4- پایداری سازه و 5- کارآیی حرارتی.
ارتقاء کیفیت محیطی:
نصب سرویسهای جدید و پیشرفته برای افزایش آسایش کاربران و کارآیی انرژی، 2- دستیابی به پایداری بیشتر، 3- دستیابی به استاندارد بالاتر برای کیفیت هوای داخلی، 4- بهبود محیط خارجی به عنوان بخشی از طرح بازسازی شهری.
اصلاحات فضایی:
مناسب نمودن اندازه واحدها(به عنوان مثال پایین آوردن ارتفاع سقف)، 2- تقسیم افقی و عمودی ساختمان بزرگ به واحدهای کوچکتر(برای مثال بخش بخش کردن آن برای ایجاد اتاقها و ادارات بیشتر اما کوچکتر)، 3- ایجاد واحدهای مستقل(برای مثال با تغییراتی میتوان بنا را به جای یک کاربری، به ساختمانی با چند کاربری ارتقا داد)، 4- ترکیب فضاها، 5- فراهم کردن فضاهای اضافی مورد نیاز، 5- توسعهی فضاهای موجود، 6- فراهم کردن عرصههای رایج و سیرکولاسیون مناسب، 7- افزایش انطباق پذیری وسایل و فضاهای آسایش، 8- تغییرات مورد نیاز جهت استفاده افراد مسن و معلولان، 9- پیکربندی دوبارهی طراحی داخلی برای راحتی و آسایش بیشتر، 10- تغییر عملکرد فضا.
ارتقاء ساختار (سازه) و کالبد ساختمان:
تعمیر یا تعویض پوشش جهت بهبود پایداری در برابر شرایط آب و هوایی، زیباسازی، آکوستیک و عملکردهای حرارتی نمای ساختمان، 2- اضافه کردن ستونهای و تیرهای جدید، برای تقویت یا افزایش ظرفیت باربری ساختمان، 3- تعمیر المانهای معیوب و غیر استاندارد(Douglas، 2002، ص 8).
تغییر پذیری در ساختمان
انطباق پذیری ساختمان، سه شکل کلی را در بر میگیرد: تغییر در عملکرد10، تغییر در اندازه11 و تغییر در کارآیی12. براند معتقد است که تمام ساختمانها دارای شش لایهی تغییرات مشابه، در طول زندگی خود میباشند. به طور کلی چرخهی حفاظت، تعمیر و انطباق پذیری در یک ساختمان به عوامل مختلف بستگی دارد. از جمله این عوامل میتوان به موارد زیر اشاره نمود: 1- هدف و عملکرد یک ساختمان، 2- کیفیت ساختمان(به عنوان مثال موقعیت و اهمیت معماری)، 3- میزان استفاده، سوء استفاده و استفادهی نامناسب از ساختمان، 4- تامین استانداردها، مخصوصا آنها که به ایمنی و سلامتی مربوط میباشند و 5- انتظارات و نیازهای کاربران. به طور کلی بیشتر ساختمانها در طول زندگی خود دستخوش چرخههای متفاوتی میشوند. مداخله در ساختمان، همچون حفاظت و …، میتواند زوال و فرسودگی را برای مدتی از ساختمان دور کند، اما به خودی خود، نمیتواند تداوم استفاده از بنا را تضمین کند. تنها از طریق انطباق پذیری مکرر است که میتوان سودمندی بنا را برای مدت زمان طولانی تضمین نمود. این امر موجب فراهم آوردن محیط ساختهشدهی پایدارتر میگردد(Douglas،2002،ص 13).

اهداف و اصول طراحی پایدار
هدف اصلی توسعه پایدار، تامین نیازهای اساسی انسان، ارتقا سطح زندگی او و حفظ اکوسیستم ذکر شدهاست. در سال 1992 ویلیام مک دونو از چهرههای برجسته در جنبش طراحی پایدار، اصول کلی پایداری را در 9 مورد بیان نمود که به اصول هانوفر معروف گردید:
تاکید بر حقوق بشر و طبیعت، جهت باقیماندن در شرایطی سالم و تحت حمایت؛
به رسمیت شناختن وابستگی متقابل. عناصر طراحی با یکدیگر و در سطحی وسیعتر با جهان در ارتباط میباشند؛
احترام به جنبههای مادی و معنوی و در نظر گرفتن کلیه جنبههای زندگی بشر شامل سکونت، تجارت، صنعت و جامعه؛
توجه به عواقب ناشی از تصمیمهای طراحی بر سلامت انسان و محیط طبیعی؛
ایجاد عناصر ایمن، دارای ارزش و با عمر طولانی مدت. عدم ایجاد مشکل برای نسل آینده جهت حفاظت از سیسمهای بدون استاندارد و خطر آفرین؛
حذف مفهوم زباله در طبیعت، ارزیابی و بهینهسازی مصرف مواد و بازیافت آن؛
تکیه بر جریان عادی انرژی در طبیعت، طراحی خلاقانه و استفاده از انرژیهای ایمن و در دسترس همچون خورشید؛
درک محدودیتهای طراحی، هیچ ساختمانی برای ابد باقی نمیماند و هیچ ساختمانی کلیه مشکلات موجود را بر طرف نمیکند. از طرفی طبیعت باید به عنوان مدل و الهام بخش طراحی باشد نه به عنوان عامل محدودیت؛ و در انتها
تلاش در بهبود مستمر وضعیت از طریق به اشتراک گذاشتن دانش روز در میان افراد آکادمیک و متخصصان حرفهای.
بالدووین(1996) اهداف کلی طراحی پایدار را بر مبنای سند توسعه پایدار در اروپا با بیانی مشابه ذکر نموده و تاکید او بر استفاده از منابع تجدیدپذیر و حفظ آن برای نسلهای آتی میباشد(بنازاده، 1391، ص 30).

انطباق پذیری و پایداری
همگام با آغاز جنبش پایداری در دهه1970میلادی، بحث حفاظت از ساختمانهای موجود نیز قرابت معنایی مشخص با مباحث پایداری پیدا نمود. در سال 1981 با چاپ کتاب”انرژی نو از ساختمانهای قدیمی” مزایای استفاده از ساختمانهای موجود در بحث انرژی مورد تاکید قرار گرفت. بر مبنای این کتاب با حفاظت ساختمانهای قدیمی نه تنها ارزشهای تاریخی، فرهنگی و معمارانه آنها حفظ میگردد، بلکه انرژی نهفته نیز حفظ شده و در چرخه باقی میماند. البته در بحث حفاظت، صرفا ساختمانهای تاریخی موزه مانند مد نظر نبوده است بلکه هر ساختمانی که فیزیک مناسبی نیز داشته باشد، گزینه مناسبی برای استفاده مجدد خواهد بود(بنازاده، 1391، ص49). انطباقپذیری و پایداری موضوعاتی در معماری میباشند که اصول مشترک بسیاری دارند؛ ساختمانها به دلیل اثرات سو بر محیط زیست، بخش جداییناپذیر در مبحث پایداری میباشند. یکی از روشهای کاهش این تاثیرات منفی، انطباق ساختمانهای موجود با شرایط جدید، به جای تخریب و بازسازی آنها میباشد. این نظریه وجود دارد که انطباق ساختمانها به خودی خود پایدار تلقی میشود، چراکه انطباقپذیری مصالح کمتر، انرژی حمل و نقل کمتر، مصرف انرژی کمتر و آلودگی کمتری را در فرآیند ساخت به دنبال دارد. مطالعات موسسه گازهای گلخانهای در استرالیا به این نتیجه رسیدهاست که بازیافت مصالح 95% از انرژی نهفته در مواد را حفظ مینماید.
براساس مطالعات صورت گرفته، در انطباق دادن ساختمانها از دیدگاه پایداری، سه شیوه برخورد وجود دارد: 1)انطباق محتاطانه: این روش بیشتر بر جنبههای فرهنگی، تاریخی و اجتماعی ساختمان تمرکز دارد. 2)انطباق دوستدار محیط زیست: در این شیوه بیشترین توجه به محیط زیست و مسائل اکولوژیکی است و با هدف بهرهوری انرژی، کنترل مصرف آب و عدم آلودگی طبیعت پیش میرود. 3)انطباق با رویکرد پایدار: این رویکرد در حقیقت توسعه یافتهی مفهوم دو شیوه پیشین میباشد. در این روش همزمان با توجه به نسل آینده، به جنبههای اجتماعی، اقتصادی، محیطی و فرهنگی جهت رسیدن به اهداف توسعه پایدار، توجه میشود(بنازاده، 1391، ص46).
انطباق ساختمانها با رویکرد پایداری کاملترین شیوه برخورد با ساختمانهای موجود تلقی میشود، چراکه به صورت بلند مدت برنامهریزی شده و به صورت تک بعدی به ساختمانها نمینگرد. در واقع با در نظر گرفتن سه ایده کلی در پایداری: اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی، علت گره خوردن مسئله انطباق در ساختمانها با پایداری کاملا قابل درک خواهد بود. پایداری به معنای پیشرفت مستمر است، انطباقپذیری نیز استراتژی است جهت بهبود مداوم وضعیت ساختمانهای موجود، بنابراین پایداری و انطباق پذیری از این جنبه نیز ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر دارند.

امکان سنجی انطباق پذیری پایدار

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید